گسترش فرهنگ مطالعه و پژوهش در دانش آموزان
اهمیت و ضرورت
در مهارت اساسی برای پایه ریزی زندگی علمی و اجتماعی , مطالعه و پژوهش است. فراگیری مهارت های پایه برای مطالعه و پژوهش در سال های نخست زندگی و بخصوص دوره تحصیلی سبب پویندگی بیشتر زندگی علمی و اجتماعی می شود.
هم چنان كه در فرهنگ نامه های نوین واژه دانش آموز عبارت است از :
1- محقق , یادگیرنده و مدرسه لو
2- فری كه مطالعه می كند , مشاهده گر منظم و با توجهی خاص.
اهداف :
1- رشد و توسعه فرهنگ انسانی از طریق كتابخوانی و مسابقات ادبی
2- فراهم آوردن زمینه های مطالعه در دروس مختلف
3- تقویت و توسعه راههای جذب دانش آموزان به كتابخانه مدارس
4- ایجاد زمینه های پژوهشی در دانش آموزان
5- فراهم كردن زمینه های مسئولیت پذیری در دانش آموزان
وظیفه كتابدار مدرسه در ایجاد انگیزه مطالعه در دانش آموزان
كتابخانه مدرسه حتی الامكان توسط یك كتابدار حرفه ای , بهتر است اداره شود در غیر این صورت اگر معلمی بر این كار گماشته می شود بهتر است. معلمی باشد كه دوره هایی در روان شناسی تدریس و فراگیری و برنامه ریزی درسی را گذرانده و از مطالعات فشرده ای در رشته های مختلف برخوردار بوده و معلومات عمومی وسیعی داشته باشد و به اشاعه علم و فرهنگ علاقمند بوده و در دوره های كوتاه مدت كتابداری یا كارآموزی در یك كتابخانه را سپری كرده و دوره فنی یعنی آشنایی با مجموعه , اصول انتخاب و تهیه و آماده سازی مواد و خدمات كتابخانه را كسب كرده و سپس اداره كتابخانه مدرسه عهده دار شده باشد.
كتابدار بایستی مدام از تغییرات نظام آموزشی با اطلاع باشد و بكوشد برنامه های كتابخانه را با آن هماهنگ سازد. در این صورت كتابخانه بعنوان یكی از پر ارزش ترین سازمان كمك آموزشی در پیشبرد هدفهای آموزش سهم عمده ای خواهد داشت , یك كتابدار در صورتی می تواند علاقه و محبت دانش آموزان را جلب كند و آنان از به مطالعه و استفاده از كتابخانه و شركت در فعالیت های گروهی علاقمند سازد كه به آنان صمیمانه عشق بورزد , مشكلات آنان را درك كند و بردبار , مودب , مهربان , منضبط , هوشمند و اجتماعی باشد.
از وظایف مهم كتابدار مدرسه , انتخاب كتاب , حفظ تعادل بین موضوعات و تازه نگه داشتن مجموعه كتابخانه است . كتابدار باید در هنگام انتخاب كتاب , هدفهای كتابخانه را در نظر گرفته و نسبت به تخصیص بودجه لازم جهت خرید كتاب اقدام نماید.
كتابدار باید برای آشنا ساختن دختران و پسران به انواع كتاب , مجموعه خود را طوری گرد آورد كه همه نوع موضوع در برگیرد و به تشویق شاگردان به خواندن به منظور تفریح و لذت پرداخته و روش خواندن و فهمیدن كتاب را بدون حضور معلم , به آنها بیاموزد و حس احترام و ستایش به كتاب را در شاگردان ایجاد كند , تا طرز درست استفاده كردن از كتاب و نگهداری و امانتداری آن را یاد بگیرند.
روش مطالعه و یادگیری دو سویه
فَاقصُصِ القَصَصَ لعلهم یتَفَكرونُ
قصه را بگوی , شاید به اندیشه فرو روند. سوره آل عمران /61
این روش را پالینسكار و براون تدوین كرده اند. قصد این دو دانشمند از تدوین روش مطالعه و یادگیری دو سویه , كمك به دانش آموزان برای آموختن اندیشیدن با عنایت به مواد خواندنی بود . پالینسكار و براون برای عملی كردن روش مطالعه و یادگیری دو سویه , چهار راهبرد یا راه كار در نظر گرفتند كه عبارتند از : طرح سوال , خلاصه كردن , روشن سـازی معـانـی واژه ها و روشـن كـردن نكات پیچیده متن و پیش بینی رویداد آتی .
معلم برای آشنا كردن دانش آموزان با روش مطالعه و یادگیری دو سویه باید به آنان اطلاعات داده و آنان را با ویژگی های هر كدام از راهبردها یا راه كارها آشنا سازد و نیز فعالیت های مربوط به آنها را به دانش آموزان بیان كند , سپس گروه های دانش آموزی باید به طور مستقل از روش یاد شده , بهره بگیرند.
مطالب خواندنی ای كه برای مطالعه انتخاب می شود باید در سطحی باشد كه دانش آموزان توانایی درك آنها را داشته باشند. به دیگر سخن , مطالب خواندنی انتخاب شده برای مطالعه نباید چندان دشوار باشد كه كودكان مشكل عمده ای در رمز گشایی داشته باشند ... مطالب خواندنی باید نماینده مطالبی باشد كه كودكان در مدرسه با آن سر و كار دارند.
روش مطالعه و یادگیری دو سویه به صورت گروهی به اجرا در می آید. نخست معلم و شاگردان قسمتی از یك موضوع را بی صدا (در سكوت) برای خود می خوانند. بعـد معلـم راهبـردهای خـلاصـه كـردن , طرح سوال , روشن كردن معنی واژه ها و پیش بینی رویدادها را در باره متنی كه خوانده شده است پیاده می كند. سپس معلم و شاگردان قسمتی دیگر از موضوع را مطالعه می كنند و این بار یكی از دانش آموزان نقش معلم را ایفا می كند. این جریان تا جایی كه لازم باشد ادامه می یابد. احتمال دارد دانش آموزان در آغاز كار نتوانند به خوبی از راهبردها استفاده كنند , در این شرایط , وظیفه معلم ادامه سرنخ ها و راهنمایی و تشویق است. پس از تشكیل جلسه درس , ابتدا معلم از یادگیرندگان می خواهد تا به نكات زیر توجه كنند:
1- در باره توانایی طرح سوال های مهم پیرامون مطلب , فكر نمایید و از توانایی پاسخ به آنها مطمئن شوید.
2- نكات عمده مطالبی را كه می خوانید خلاصه كنید.
3- نكات مهم مطلب مورد مطالعه را مشخص كنید و بكوشید تا شاید منظور نویسنده را از بیان آنها بفهمید.
با پی گیری و تمرین مداوم روش مطالعه و یادگیری دو سویه , دانش آموزان مسئولیت بیشتری برای یاری یكدیگر احساس می كنند. آنان تلاش می كنند تا به هم گروهی خود بازخورد دهند و در مواقع نیاز , توضیح هایی روشنگر ارائه نمایند. آنگاه كه دانش آموزان به روش مطالعه دو سویه تسلط می یابند به صورت خودكار یكی از دیگری سوال می پرسد , یكی دیگر نكات مهم را شرح می دهد و آن دیگری دیدگاه نویسنده را مشخص می سازد و ... راهبردهایی كه در روش مطالعه و یادگیری دوسویه به كار گرفته می شوند , راهبردهایی شناختی و فرا شناختی اند و به قصد افزودن بر درك مطلب مواد خواندنی تدوین شده اند.
پالینسكا و بـراون بـرای سنجش میـزان اثـر گـذاری راهبـردهـای شنـاختـی و فرا شناختی در بهبود كیفیت خواندن و درك مطلب , دست به پژوهش زدند. پژوهش آنان نشان داد كه پس از آموزش راهبردهای شناختی و فرا شناختی , سطح یادگیری و انتقال یادگیری دانش آموزان به سوال های آزمون خواندن و درك مطلب كه در آغاز 15 درصد بود , پس از آموزش به 80 درصد افزایش یافت.
آسیب شناسی مطالعه در دانش آموزان و شیوه های كنترل آن
از جمله عواملی كه به مطالعه و فرایند آن آسیب می رساند , انتخاب موقعیت نامناسب است. اگر موقعیتی كه در آن مطالعه انجام می شود , خوب و مطلوب نباشد , این امر می تواند موجبات بی علاقگی به مطالعه را فراهم آورد و انگیزه فرزند را برای تداوم آن كاهش بدهد. مراد از موقعیت مطالعه , زمان , فضا , شرایط و امكاناتی است كه مطالعه در آن صورت می پذیرد. اینك به ذكر عواملی می پردازیم كه موقعیت را برای مطالعه نامناسب می كند. این عوامل عبارت اند از :
1- دمای نامناسب
مطالعه , هنگامی خوب و موفق انجام می شود و تداوم می یابد كه فضای مطالعه از دمای مناسب برخوردار بود و هوا حالتی متعادل داشته باشد. شرایط خوب آب و هوایی و تداوم مطالعه , با یكدیگر هم بستگی مثبت دارند. اما چون برای همه علاقه مندان به مطالعه چنین شرایطی وجود ندارد , باید ترتیبی اتخاذ كرد كه حتی الامكان چنین شرایطی به طور مصنوعی ایجاد شود. استفاده از دستگاه حرارت مركزی یا وسایل گرم كننده دیگر در شرایط آب و هوایی سرد و نیز تامین دستگاه های خنك كننده می تواند شرایط مناسبی را برای مطالعه پدید آورد. به طور معمول دمای 20- 18 درجه می تواند برای مطالعه مناسب باشد.
2- نور كم
برای مطالعه كردن به صورت مطلوب , نور كافی لازم است كه گاه شاهد برخی از افراط و تفریط ها در این زمینه می باشیم. گاه فضا به قدری تاریك است كه كلمات كتاب را به دشواری می توان دید و گاه چراغ ها به قدری پر نور و زیاد است كه انعكاس نور از روی صفحه كتاب به چشم خواننده آسیب می رساند و او را آزار میدهد و در هر دو صورت چشم خسته شده , متحمل فشار زیادی می گردد. به طور قطع در چنین حالتی از عمـر مطالعه كاسته شده , این نیز آسیب دیگری برای مطالعه قلمداد می شود كه برای موفقیت در مطالعه باید با آن به مبارزه برخاست. پس به منظور مقابله با این نوع عوامل آسیب زا باید موارد ذیل را مد نظر قرار بدهیم :
الف) نور باید به میزان كافی باشد تا خواننده كتاب بتواند به خوبی كلمات كتاب را قرائت كند و چشمان او آزار و آسیبی نبیند.
ب) باید ترتیبی اتخاذ گردد كه منابع نور تركیبی باشد و بهترین تركیب نور سفید و زرد است.
ج) پیش تر گفته می شد كه بهتر است نور از سمت چپ به روی كتاب بتابد ولی این امر قابل انتقاد است. اولاً عده ای چپ برترند و برای آن ها باید نور از سمت راست به روی كتاب بتابد. ثانیاً الزامی ندارد كه نور از سمت چپ و از پشت فرد به روی كتاب بتابد , تابیدن نورهای مناسب از بالای سر حتی از رو به رو , به گونه ای كه صفحه كتاب را روشن كند كافی است. ولی در این صورت نباید منبع نور مستقیم در چشم های خواننده كتاب بیفتد و وی را آزار بدهد.
3- سر و صدا
سر و صدا نیز به روند مطلوب مطالعه آسیب می زند به منظور فراهم كردن فضایی آرام و بی سر و صدا برای مطالعه فرزندان , رعایت نكات ذیل ضروری است:
الف) تلاش كنید كه در هنگام تهیه مسكن حتی الامكان محل ساكت و آرامی را انتخاب كنید. زندگی در چنین اماكنی موجب علاقه مندی بیش تر به مطالعه شده , كاهش تمركز فرزندان شما را در پی نخواهد داشت.
ب) اگر در محلی كه از آرامش برخوردار باشد, زندگی نمی كنید قسمت آرام تر منزل را در اختیار فرزندان خود قرار بدهید تا در آن به مطالعه بپردازید.
ج) گاهی بیرون خانه ساكت است ولی در داخل منزل سر و صدا زیاد است باید همه ما بیاموزیم و به فـرزنـدان خـویـش نیـز تعلیم بدهیم كه اگر از وسایل صوتی استفاده نمی كنند آن ها را خاموش كنند و در صورت استفاده نیز از بلند كردن صدای آن ها خودداری نمایند.
4- نابسامانی فضای مطالعه
فضای نابسامان مطالعه مشكل آفرین است و باعث آسیب رسیدن به مطالعه فرزندان می گـردد. عـوامـل نـابسـامـانـی فضـای مـطالعـه متعـددنـد كـه ذیـلاً بـه بـرخـی از آن ها اشاره می كنیم :
الف) نابسامانی در رنگ فضای مطالعه
ب) بی نظمی و به هم ریختگی در فضای مطالعه
ج) ناراحتی در فضای مطالعه.
روش های مقـابلـه با حـواس پـرتـی
علاقمندی به موضوع مورد مطالعه
علاقه داشتن به موضوع مورد مطالعه موجب توجه و دقت و افزایش تمركز حواس می گردد. علاوه بر آن , اساس تمام موفقیت ها از جمله موفقیت تحصیلی , شغلی و ... علاقه است. وقتی شما به موضوعی علاقه دارید, دوست دارید در باره آن بیشتر بدانید و میل به فراگیری بیش تر باعث می شود تمركز بهتری داشته باشید . از طرفی هر چه بیش تر بدانید , علاقه شما به مطالب بیش تر می شود. انساناینسایاسااسنا
جریان هـوای تـازه در اتـاق
تمركز حواس نیازمند حداكثر كارآیی و كفایت جسمی و روحی است. اتاقی كه اكسیژن كافی ندارد , استعداد و كفایت جسمی و روحی را كاهش می دهد. بنابراین جریان هوای تازه را در اتاق تامین كنید ممممممممممممممممممممممممممممممم
تغییر دادن موضوع های مورد مطالعه
مطالعه موضوع های مشابه و تكراری برای ذهن خستگی آور است و خستگی ذهن , حواس پرتی را به دنبال دارد . با تغییر دادن موضوع ها به مطالعه خود تنوع بخشید تا حواس پرتی ایجاد نشود. بسیاری از افراد با تغییر موضوع ها مورد مطالعه , در مدت یك تا دو ساعت به تمركز حواس خود كمك می كنند. ممممممممممممممم
پرهیز از بلند خوانی و لب خوانی
برخی از افراد عادت دارند مطالب را با صدای بلند بخوانند , در حالی كه خواندن با صدای بلند نه تنها موجب بهتر یاد گرفتن نمی شود بلكه تمركز حواس را كاهش می دهد , ذهن را خسته می كند و سرعت مطالعه را به حداقل می رساند. بنابراین سعی كنید هنگام مطالعه لب خوانی نداشته باشید و كلمات را تكرار نكنید. عادت كنید كلمات را ببینید و جمله را درك كنید. این روش در ابتدا مشكل خواهد بود ولی بعد از كمی تمرین موفق خواهید شد. تی
استراحت
مقصود از استراحت , ایجاد تنوع و عدم تداوم یك عمل برای مدتی طولانی است. انجام این عمل برای مطالعه امری ضروری است , لذا در هر فاصله زمانی , برای مثال بعد از هر 30 یا 45 دقیقه مطالعه , استراحت كوتاهی لازم است.
پاورز معتقد است وقتی از مطالعه موضوعی خسته شدید , لازم نیست به یك باره دست از آن بكشید , استراحتی كوتاه داشته باشید و بعد چیز دیگری را مطالعه كنید . بهتر است موضوع جدید با موضوع قبلی متفاوت باشد. به یاد داشته باشید كه یك استراحت كوتاه شما را قادر می كند با تجدید نیرو كار خود را از سر بگیرید. از
فعال بودن هنگام مطالعه
لازمه فعال بودن در هنگام مطالعه استفاده از فنونی است كه خواننده منفعل را به یك خواننده فعال تبدیل می كند. از دو شخص كه هر دو در شرایط یكسان مطالعه می كنند , مطالعه آن یكی مفیدتر است كه با فعالیت و كوشش بیش تر همراه باشد. استفاده از روش هایی چون یادداشت برداری , طرح سوال , علامت گذاری هنگام مطالعه و غیره موجب فعال شدن ذهن خواننده می شود. فعال بودن خواننده یعنی درگیر شدن با مطالب و موضوعات و غرق شدن در مطالعه كه این امر خود به خود تمركز حواس را تقویت نموده . از حواس پرتی فرد جلوگیری می كند. از
برنامه ریزی برای مطالعه
برنامه ریزی یعنی نقشه كشیدن برای رسیدن به اهداف مطلوب و مورد نظر. برنامه ریزی , استفاده هوشمندانه از وقت , توانایی و امكاناتی است كه شما دارید. كسی كه برای رسیدن به اهدافش برنامه ریزی می كند از به هدر رفتن اوقات , استعدادها و امكانات خود جلوگیری می كند. اگر عادت كنید موضوعی را هر روز و در سر ساعت معین مطالعه كنید در می یابید كه تامین تمركز حواس برای فرا گرفتن آن موضوع كوشش بسیار كم تری لازم یك برنامه مطالعاتی باید دارای ویژگی های زیر باشد:
اولین ویژگی یك برنامه ریزی مطلوب در مطالعه , برنامه ریزی در قالب برنامه ها بلند مدت و برنامه های كوتاه مدت است. دومین ویژگی یك برنامه ریزی مطلوب در مطالعه , قابل انعطاف بودن آن است. برنامه باید چنان تنظیم گردد كه در برخورد با حوادث و اتفاقات پیش بینی نشده نیز انعطاف پذیر و قابل اجرا باشد. سومین ویژگی یك برنامه ریزی مطلوب در مطالعه آن است كه برنامه ریزی توسط خود فرد صورت گیرد. زیرا هر فرد با شناخت دقیق امكانات و موقعیت خویش , بهترین شرایط را برای برنامه ریزی داراست و با توجه به این خصوصیات به برنامه ریزی می پردازد. چهارمین ویژگی برنامه ریزی مطلوب در مطالعه , نظم در اجرای برنامه است. نظم ضامن اجرای دقیق برنامه است . پنجمین ویژگی برنامه ریزی مطلوب آن است كه در آن پرداختن به مطالعه , عبادت , تفریح , استراحت , تغذیه , ورزش , حضور به موقع در كلاس درس , كار و فعالیت و خلاصه زندگی كردن , متناسب و كافی باشد. ز
استفاده از تكنیك ایست و توقف كن : STOP
این عمل خیلی ساده به نظر می رسد , اما موثر است وقتی شما متوجه كه فكرتان از موضوع منحرف شده است به خودتان بگویید : توقف كن و سپس به آرامی توجه خود را به جایی كه می خواهید , برگردانید . از
اختصاص زمانی برای نگرانی ها
در طول روز زمان ویژه ای را به مسائلی كه به ذهن شما خطور می كند و موجب نگرانی تان می شود اختصاص دهید. اختصاص دادن زمان خاص برای نگرانی ها , به ویژگی های روحی و روانی و تجربیات فردی بستگی دارد. لز
ثبت عوامل حواس پرتی
یكی دیگر از روش های مقابله با حواس پرتی و تقویت تمركز , یادداشت كردن حواس پرتی های ذهنی است. برای انجام این عمل داشتن یك دفترچه یادداشت هنگام مطالعه لازم و ضروری است. اگر چیزی به ذهنتان وارد شد و در تمركز حواس شما اختلال ایجاد كرد , آن را یادداشت كنید . این عمل , شما را از تشتت فكر و اندیشه و شك و تردید و نگرانی نجات می دهد و موجب برقراری تمركز حواس می شود. و
توجه كامل به مطالعه
به محض نشستن پشت میز مطالعه , خواندن را شروع كنید و شك و تردید و دودلی را از خود دور سازید. عده ای عادت دارند هنگام مطالعه به كارهای جانبی نظیر بازی با خودكار یا انگشتان , تماشای فیلم , صحبت با اطرافیان , گوش كردن به موسیقی , توجه به افراد دیگر و ... بپردازند. پرداختن به كاری جز مطالعه , موجب حواس پرتی می شود.
ا موانع و راه های گسترش تفكر و بینش علمی در دانش آموزان
امروزه , در حالی كه تعمیق و گسترش علم و تفكر علمی و بینش علمی در دانش آموزان بیش از هر دوره دیگر ضرورتی طبیعی و غیر قابل اجتناب است. لیكن كم تر مورد توجه جدی مربیان , مدیران و حتی خانواده هاست. در نتیجه اغلب اقدامات و نتایج فعالیت های آموزشی مدارس جامعه ما چیزی جز مدرك گرایی صرف و انتقال و انباشت حجم زیادی از اطلاعات و محفوظات در فراگیران نیست , امری كه هم چنـان جـریـان تحقـق استقـلال علمـی و فـرهنـگی جـامعـه را بـا تـاخیـر و ركـود مـواجـه می سازد. برخورداری دانش آموزان از علم , تفكر علمی و بینش علمی سبب می شود كه آن ها در مواجهه با مسایل و رویدادهای گوناگون جامعه و جهان منفعل و صامت نبوده , بلكه از روحیه جست و جو گری , قدرت تعقل و درك منطقی مناسب برخوردار شوند و با شناخت و آگاهی بتوانند خود را با مسایل غیر قابل پیش بینی محتمل در طول حیاتشان سازگار كنند.
امروز , مدارس نمی توانند تنها به علوم كلاسیك ( قدیمی ) و نوشته های گذشتگان اكتفا كنند و انتقال و یادگیری آن ها را جزو هدف های آموزش و پرورش خود بدانند , بلكه مدارس باید كودكان و جوانان جامعه خود را به معلومات و مهارت های زمان خود مجهز كنند.
برای این كه دانش آموز , در محیطی كه به سرعت در حال تغییر و تحول است عملكرد خوب و مطلوبی داشته باشد , باید فرصت یابد تا كاری بیش از جمع آوری و انبار كردن اطلاعات انجام دهد , باید به او فرصتی برای تغییر و تحول داده شود.
ترویج خصوصیات بینش علمی باید یكی از هدف های تراز اول تدریس علوم در مـدارس بـاشـد. تـوجـه داشتـه بـاشیـم كـه ترویج خصوصیات بینش علمی در میان دانش آموزان چیزی جدید و دشواری نیست , بلكه تا حدی در امتداد خصوصیات خود كودكان است.
گسترش روزافزون یافته های علمی در كشورهای پیشرفته و فاصله قابل توجه و رو به تزاید كشور ما در بسیاری از زمینه ها از جمله در امور علمی و ... از حد نصاب جهانی , ضرورت توجه به مقوله علم , تفكر علمی و بینش علمی را در جامعه , به خصوص در مدارس , دو چندان می كند. اگر می خواهیم به صورت اصولی در زمینه رشد و توسعه همه جانبه كشور اقدامات موثرتری صورت دهیم , اگر می خواهیم دانش آموزان و دیـگر افـراد جـامعـه در بـرابـر مسایل و معضلات جامعه و جهان از سطح نگری و حالت انفعالی به سمت همه جانبه نگری و تفكر منطقی متمایل شوند , اگر می خواهیم به جای دنباله روی صرف از دیگران به سمت استقلال علمی و خود اتكایی حركت كنیم و اگر می خواهیم در پیشرفت مادی و معنوی جامعه جهانی داشته باشیم , قطعاً یكی از راه های دسترسی به این اهداف , پرداختن به مقوله علم , افزایش آگاهی علمی جامعه و از آن مهم تر ارتقای كیفیت بینش علمی و فهم امور در دانش آموزان از طریق اصلاح دیدگاه ها و نیز شیوه های یادگیری و آموزش است. واقعیت این است كه به ویژه دوره آموزش عمومی باید در فراگیران شوق به آموختن برانگیخته شود, هم چنین به اصلاح روش تفكر , تحلیل ,استنباط و استنتاج , به خصوص در دانش آموزان , این آینده سازان ایران فردا , بیش تر اهتمام گردد